schrijven - Sam Simons

Geslaagde muziek en choreografie in een verder eenduidige opera over goed en kwaad

Sat, 03 Oct 2026 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

NTF Pro start met een absurde interventie op het fenomeen vergadering

Tue, 08 Sep 2026 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

Over melancholie, levenslust en schoonheid

Sat, 01 Nov 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

Millennials in oorlogstijd? Een absurd idee

Mon, 02 Jun 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

De melancholie van links

Mon, 14 Apr 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Etcetera 179

Ironie maakt plaats voor rouw

Wed, 05 Feb 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Etcetera 178

Jeroen Spitzenberger over Cyrano

Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

‘Laat ons maar dansen en muziek maken’

Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

Schrijvers Rik van den Bos & Marieke van Veen over NACHTWACHT

Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

Sipke Hoekstra: ‘Prima als een stuk ingewikkeld in elkaar zit, maar het publiek mag daar geen last van hebben’

Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT

Verschenen in Noord Nederlands Orkest

Levensgrote kijkdoos vertelt miljarden jaren aan geschiedenis van onze planeet

Thu, 19 Sep 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

De schaamte doorbroken

Sat, 01 Jun 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

Een sprookje over hebben en niet-hebben

Sat, 01 Jun 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Harmonie Magazine

Georgische familiegeschiedenis moedigt aan je niet te laten gijzelen door spoken uit het verleden

Thu, 11 Apr 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

Erik Whien kiest voor een luchtige Godot

Tue, 12 Mar 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

Een sprookjesachtige, gruwelijke queeste voorbij de grenzen van de verbeelding

Sat, 09 Mar 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

Een opgestoken middelvingertje naar prestatiedruk en conformisme

Tue, 13 Feb 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Etcetera 174

De ‘filosoferende musical’ Ground Floor is een gewaagd theaterexperiment van muziektheatergezelschap Orkater.

Tue, 23 Jan 2024 00:00:00 GMT

Verschenen in Etcetera 174

Apenkooien meets Roblox in ambitieus jeugdtheater

Sun, 24 Dec 2023 00:00:00 GMT

Verschenen in Theaterkrant

Het einde is een midden is een einde

Thu, 05 Oct 2023 00:00:00 GMT

let’s start somewhere in the middle shall we?

Het was oktober 2019 toen ik Lisa Verbelen voor het eerst zag optreden in Amsterdam. In haar solo ALL. stond ze in een grandioos glitterpak in haar eentje op een klein podium. Met de onvoorwaardelijke ernst van een kind speelde ze een spel met woorden op stukjes papier. Verbelen had zichzelf een blokkendoos van woorden gegeven, om te sorteren, te combineren en te contrasteren. Aantrekkelijk geformuleerde gedachten over ‘ik’ en ‘jij’ en ‘wij’ ontstonden net zo snel als ze weer werden opgebroken. Uiteindelijk was het Verbelen die haar stille spel doorbrak met haar stem. De woorden kwamen rap en soepel, haar taal hield het midden tussen spoken word en persoonlijk proza. Taal die door de onnatuurlijke klanken van een synthesizer werd onderstreept. De esthetiek was onmiskenbaar BOG. (haar huiscollectief), maar dan brutaler, minder pastel, meer glitter, meer voluit jaren negentig. Het was een voorstelling die me recht tussen mijn ribben raakte.

you can almost feel the stone in your head, the immovable matter that binds you to bed

ALL. was een voorstelling over liefdesverdriet. Over jezelf aantreffen op een dieptepunt, en hoe je jezelf daar aan je eigen haren uit moet zien te trekken. En dat resoneerde nogal met de persoon die ik toen was en de toestand waarin ik verkeerde. Ik zag ALL. in de week dat een grote liefde voorlopig ten einde kwam. En zoals in periodes van verliefdheid alle popliedjes over jou en je lief gaan, kreeg nu ineens de zwaarte betrekking op mij en mijn pijn. Voor mij zag ik iemand staan die hetzelfde meemaakte. Iemand die begrijpt wat het is om alleen gelaten te worden. Iemand die de pijn kent van een ander die voor je ogen de luiken dichttrekt. Ik heb de tekst van de voorstelling altijd bij me gehouden en als een totempje in mijn kamer bewaard.

it’s not simple to forget you

ALL. was Verbelens tweede soloproject. Een tweede in een serie van pogingen om haar taal en muziek samen te brengen in een muzikale performance. De taal van Verbelen is catchy en doorspekt van goeie oneliners (tussen de alinea’s van deze tekst kun je de voorbeelden lezen). De synthesizers geven een artificiële warmte mee aan het werk, een klein geluidsfront dat kan uitgroeien tot een vervreemdende opzwependheid. Maar het (niet-)solo werk van Verbelen gaat verder dan een vormonderzoek. Haar thema’s zijn intiem: eenzaamheid, liefdesverdriet, bindingsangst. Maar via die thema’s lijkt Verbelen ook nog een blik op het leven te willen meegeven. Want ze begrijpt die niet vanuit een statisch beeld van zichzelf. In het werk zit een poging om te laten zien dat je altijd in staat bent om te veranderen, en eigenlijk ook een aansporing om dat ook eens te proberen.

you know the things are moving

ALL. was de eerste voorstelling van Verbelen die ik zag. Haar eerste solo ONE. uit 2017 heb ik niet gezien. 2017 beschouw ik voor het gemak even als voor mijn tijd , van Lisa Verbelen had ik nog niet gehoord. Op het afgelopen TheaterFestival in Brussel zag ik de derde voorstelling uit de serie. Sinds ik ALL. zag, was er vier jaar voorbij gegaan en ik keek uit naar het weerzien.

you’re not a stranger, but you’re strangely new

In TWO. is not a solo. betreedt Lisa Verbelen het podium samen met Hendrik Lasure. Met z’n tweeën staan ze op een klein podiumpje vol synthesizers en microfoons. Een voorstelling met de dramaturgie van een concert. Met nummers, kostuumwisselingen en tussen de spelers de chemie van een band. De overgangen zijn geleidelijk. Je valt van de ene sfeer in de andere. Zonder dat je het door hebt is het decor ineens veranderd, met doeken die uit zichzelf op en neer gaan en radicale wisselingen in licht. Kostuumwisselingen volgen elkaar snel op en merk je soms pas op als ze al een tijdje geleden gebeurd zijn. TWO. is een strak gecomponeerd concert dat continu in beweging is.

change can be something that is happening that you just don’t see

TWO. gaat verder waar ALL. ophield. Het is het verhaal van iemand die uit het gat weer terugkomt in de wereld. Terug in de wereld van liefde, daten en seks, van aanraking en aanvoelen. Ze bezingt de roekeloosheid waarmee je intimiteit aangaat, gewoon om het uit te proberen. Hoe ze liefdes en vrienden verloor. Dat ze ondanks de pijn nog altijd liever mét iemand is dan alleen. Met plezier gaat ze de onzekerheid tegemoet. De toekomst is donker en onzeker. Eerst was dat gegeven een bron van donkere gedachten. Voor de Lisa uit TWO. betekent het dat er nog een hoop te ontdekken is.

dark is the future and it’s the best the future can be

En ook nu trof het werk me. Weer relateer ik mezelf aan het werk en de teksten. TWO. gaat over de angst die met liefde gepaard gaat. De angst om samen te vallen met een ander, en jezelf daarin te verliezen. Omdat het gewoon zo fijn is om je te laten vallen in een liefde. Kun je verslaafd zijn aan liefde? Het is een vraag die zich in de week voorafgaand aan de voorstelling aan me had opgedrongen. En nu zat ik weer in de zaal bij Lisa met vochtige ogen een poging te doen om de zinnen te onthouden die rechtstreeks op mij van toepassing waren.

love to want you, not always want to love you

Hoe weet je of je veranderd bent? Een plotse verandering is gemakkelijk te herkennen. Maar hoe merk je een geleidelijke verandering op? Toen ik na vier jaar Lisa Verbelen weer zag, merkte ik dat ik een andere persoon was. Een andere persoon dan de gekwetste jongen met liefdesverdriet waarover u hierboven las. Niet alle verandering dient zich aan als een life changing moment . De meeste veranderingen die je doormaakt zijn geleidelijk. Het wordt pas duidelijk dat ze hebben plaatsgevonden wanneer je alweer in staat bent om achterom te kijken.

let time do it’s silly old trick

Het is gemakkelijk om te denken dat alles stilstaat. Dat we onveranderlijke wezens zijn met patronen en valkuilen die zich telkens in nieuwe gedaanten aan ons opdringen en waar we dan toch opnieuw in (ver)vallen. Zo vaak houden we onszelf voor de gek met de gedachte dat we niet veranderen. Dat het punt waarop we nu staan het einde is van onze ontwikkeling. De felheid van het verleden verblindt het zicht op de verandering die nog in het verschiet ligt.

all the bridges you’ve burned are bathed in light

Om jezelf te zien veranderen moet je soms terugkomen op dezelfde plek. Om precies te zijn: terugkeren op dezelfde plek, en ontdekken dat het niet meer dezelfde plek is, omdat je zelf veranderd bent. Een moment waarop je een nieuwe cirkel lijkt te gaan maken, maar de eindjes toch niet helemaal samenvallen. Zolang je maar vaak genoeg een cirkel trekt en hem net niet rond maakt, krijg je vanzelf een spiraal. In de openingswoorden van een lezing over haar werk (incarner une abstraction ) beschrijft choreograaf Anne Teresa de Keersmaeker de beweging van de spiraal die verder reikt dan dans.

You make a turn, you change, then you find yourself at the same place where you were at the beginning; but not at exactly the same place.

this is the story of the middle that looks like an end

Terug bij Lisa Verbelens TWO. was ik op dezelfde plek, maar toch ergens anders. ONE. , ALL. en TWO. zijn duidelijk projecten die in elkaars verlengde liggen. De werken grijpen naar elkaar terug in woord en stijl. Verbelen laat zo zien dat de boog die ze maakt staat gespannen over meerdere voorstellingen. De jaren tussen de voorstellingen worden zo ook onderdeel van het werk. Verbelen laat zien hoe zij is veranderd ten opzichte van haar vorige werk. Door zo persoonlijk te zijn nodigt ze de toeschouwer uit om de geleidelijke veranderingen ook in zichzelf op te merken. and if none of us knows, we’ll follow our heroes, or we can follow a random dog TWO. zag ik met de laatste versie van mezelf: het huidige eindpunt. En wat ik aantref, is iemand die heeft moeten leren loslaten, maar daar ook nog middenin zit. Ik heb moeten leren dat liefde ook krampachtigheid kan worden als je niet weet wanneer het tijd is om los te laten en bang bent om alleen te zijn. En dat maakt veel stuk, omdat het een ander geen andere keuze laat dan het maken van een harde breuk.

oh no, don’t melt to one with me

Tijdens het schrijven over de mogelijkheid van liefde zonder symbiose, is de ironie me niet ontgaan dat ik me nogal heb vastgeklampt aan het werk van Lisa Verbelen. Ik heb haar werk begrepen en willen definiëren vanuit mijn eigen invalshoek. Zo stellig als ik denk te weten waar haar werk over gaat: ‘dit gaat over liefdesverdriet, dit gaat over bindingsangst’. Je kunt jezelf schijnbaar ook uit liefde vastklampen aan een kunstwerk. In een citaat dat over-theaterschrijvers als Marianne Van Kerkhoven en Loek Zonneveld graag aanhalen, schrijft dichter Rainer Maria Rilke over de liefdevolle toeschouwer.

Kunstwerken zijn van een oneindige eenzaamheid en met niets zo weinig nader te komen als met kritiek. Alleen liefde kan ze omvangen, bewaren en recht doen wedervaren.

Dit citaat uit Brieven aan een jonge dichter is schitterend en misschien is het zelfs wel waar. Maar het verdient een kanttekening want liefde is niet zo onschuldig. Liefhebben kan idealiseren worden. Iemand beperken tot wat die persoon voor jou betekent, beklemt die ander en jezelf. Dat kan eigenlijk nooit liefde zijn.

somewhere on the road, where my eyes are meeting yours, this in-between thing grows

Liefde is durven zeggen tegen de ander: ‘je mag gaan, je bent vrij.’ En dat komt voort uit het liefdevolle besef dat je een ander nooit helemaal zult ‘omvangen’, dat er een deel van een ander is dat je altijd zal ontglippen. En wie het ongrijpbare wil liefhebben, moet het durven loslaten.

I wonder, how far from the beginning are we?

Schaamte die nooit ongemakkelijk wordt

Tue, 08 Aug 2023 00:00:00 GMT

Choreografe Rebecca de Toro-Garland Garcia wil een poging doen om onze schaamte te omarmen. Het is een interessant uitgangspunt voor een dansvoorstelling die helaas in uitvoering niet weet te overtuigen.

Vier dansers liggen op de grond in het koude flitslicht van hun telefoon. Het doet denken aan de eenzame influencers die op hun zolderkamertjes een publiek proberen te vinden. De trage seksueel geladen bewegingen doen de kijker afvragen hoeveel je van jezelf bereid bent bloot te geven voor clout (internetroem). De blikken van de dansers zijn leeg en zielloos, hun bewegingen werken ze werktuiglijk af.

Choreografe Rebecca de Toro-Garland Garcia (Conservatorium Antwerpen) wil met de dansperformance SHAME ON US een poging doen om ‘schaamte’ te omarmen. Dat lijkt een verassende insteek voor een voorstelling met een duidelijke queer inslag. Schaamteloos je plek op eisen en unapologetic zijn, behoren immers tot vaste waarden binnen queer-emancipatie. Het is een interessante vraag: heeft schaamte nog een plek in tijden van slay?

In het eerste deel van de voorstelling onderzoeken de vier dansers (Thorunn Gudmundsdottir, Héctor Espuela, Émile Wendt en Aster Henderieckx) met de telefoon in de hand hun door een schermpje bemiddelde lichaam. Het publiek is rondom de speelvloer opgesteld en heeft dus altijd een van de dansers in de buurt. Door hun lenigheid zijn de performers in staat om zichzelf te filmen terwijl ze hun eigen lichaam door de schermpjes bestuderen, als slangen die hun eigen staart proberen op te eten. We zien hoe hun lichamen veranderen in ‘deelbare’ beelden op een telefoonscherm, en hoe ze door tussenkomst van een telefoonscherm van zichzelf lijken te vervreemden. Het is direct het meest gelaagde beeld van deze voorstelling. Maar de kracht van het beeld zit vooral in het concept. De bewegingen zijn traag, voorspelbaar en lijken niet helemaal uitgewerkt. Een uitgesproken en herkenbare bewegingstaal ontbreekt nog.

Van een poging om schaamte te omarmen verwacht je dat je als publiek wordt uitgedaagd, dat de toestand ongemakkelijk wordt. Hoewel de dansers omringd worden door hun publiek, blijven ze op een veilige afstand. De dansers laten zich bekijken en als toeschouwer voel je op geen enkel moment de noodzaak je blik af te wenden. Zowel danser als publiek komen hier zonder kleerscheuren weg. Als De Toro schaamte een plek heeft willen geven in de voorstelling, dan komt dat niet helemaal uit de verf. Het werk lijkt meer te gaan over schaamteloosheid in het smartphone-tijdperk. Hoe je je nog schaamteloos kunt gedragen en kwetsbaar opstellen als iedereen altijd een camera op zak heeft.

Speciale aandacht verdienen de doorschijnende en loszittende kostuums van Cecile Taylor. De kleding maakt van de voorzichtige blootheid van de dansers iets vanzelfsprekends, waarvoor je je zo gezegd niet hoeft te schamen.

Na vijfentwintig minuten is het niet duidelijk geworden wat de Toro heeft willen vertellen over schaamte. Dat is jammer want de choreografe heeft een interessant onderwerp aangegrepen en haar insteek was veelbelovend.

Enerverend familie-epos aan een Vlaamse steenweg

Mon, 07 Aug 2023 00:00:00 GMT

Met zijn vertolking van Eric De Volders Het Nijlpaard laat Felix Maesschalk zien dat hij in staat is om een zaal met weinig middelen voor zich te winnen. De beeldtaal is beperkt, maar de speelse Vlaamse vertelling van De Volder over een jongetje dat opgroeit bij zijn oma zet de verbeelding aan het werk.

Als de kleine Max naar zijn slapende grootmoeder staart verandert haar gezicht in een rotsachtig landschap. Ze is reusachtig geworden. Het jongetje beschrijft liefdevol maar eerlijk wat hij tegenkomt op zijn wandeling in dat grootmoederlijke landschap: korstmos op gehavende rotsen, de tekenen van de tand des tijds. Met zijn verbeeldingskracht weet het kleine ‘manneke’ te vatten wat het betekent om larger than life te zijn.

Dat ‘manneke’ wordt gespeeld door Felix Maesschalk (1998, MA Acteren RITCS) in zijn vertolking van Het Nijlpaard. In deze monoloog van beeldend kunstenaar, schrijver en theaterregisseur Eric De Volder (1946–2010) is een klein jongetje aan het woord die vertelt over het onstuimige leven van zijn oma. De Volder schreef het werk in 2003 voor ‘zijn’ toneelgroep Ceremonia, en in het bijzonder voor acteur Hendrik van Doorn.

In deze oer-Vlaamse vertelling volgen we de levensloop van grootmoeder Jantien gezien vanuit de ogen van het kleinzoontje dat bij haar opgroeit in het Vlaanderen van voor de tweede feministische golf. Maesschalk komt op in een gewaad dat hem soms doet voorkomen als Lawrence of Arabia, dan weer als Moeder Teresa. Die associaties blijken later te behoren tot de rijke fantasiewereld van het kleinzoontje dat zich heeft verkleed. De middelen die Maesschalk gebruikt zijn beperkt: voor een grote kerkkaars op een kandelaar vertelt hij het verhaal op een klein Perzisch tapijtje. Hier wordt een beroep gedaan op de kracht van de verbeelding, ook bij het publiek.

Maesschalk (als het jongetje) beschrijft oma als een vrouw die zich niet conformeert aan de voorgeschreven (katholieke) zeden. Aan de voordeur passeren de mannen af en aan, en vaak eindigt dat in een wilde vrijpartij. Niet zonder uitzondering komen die mannelijke passanten er echter slecht vanaf, door hun jaloezie tot waanzin en geweld gedreven verdwijnen ze weer uit grootmoeders leven. Haar kleinzoon vertelt het allemaal zonder afkeuring en vol verwondering.

De ronduit banale scènes uit het leven van grootmoeder krijgen door De Volders schrijfstijl een mythische kwaliteit. De taal van de Gentse schrijver is volks, archaïsch, poëtisch en plat tegelijkertijd. Maar bovenal is de taal in Het Nijlpaard door en door Vlaams. De teksten van De Volder bij tg Ceremonia kwamen al improviserend met zijn acteurs tot stand, het plezier van toen is nog terug te horen. Bekend werd zijn opdracht aan acteurs in repetities: te dansen met de schaduw van hun onderbewuste. Het zijn dan ook de onderbewuste lagen, de droombeelden en de archetypen die telkens naar boven drijven bij De Volder. In de familiegeschiedenis van Het Nijlpaard worden de personages geleid door hun seksuele driften, maar de dood en de waanzin zijn ook nooit ver weg. Droom en werkelijkheid lopen telkens door elkaar heen in de wereld van het kleinzoontje. Het is de poging van De Volder om als in een Griekse tragedie iets alomvattends te grijpen in het kleine universum van een familie. Dat alles speelt zich nu alleen niet af in een Grieks koningspaleis, maar aan een Vlaamse steenweg.

Door de vorm van een vertelling met beperkte middelen heeft Het Nijlpaard soms meer weg van een one man show dan van een theatervoorstelling. Maesschalk is een charmante acteur met veel jeugdige energie en spelplezier. Het levert een spraakwaterval op die naar adem doet happen en je laat verlangen naar wat vertraging. Momenten van rust zijn er eigenlijk alleen als het verhaal wordt onderbroken voor een slok water. In zijn eentje op het toneel houdt Maesschalk zich goed staande. Alle personages die tijdens het verhaal de revue passeren worden geestig door de acteur vertolkt. Daardoor weet hij het publiek een vol uur lang ononderbroken in zijn greep te houden.

Het is te prijzen dat een jonge theatermaker zich heeft willen wagen aan dit jongvolwassen Vlaamse repertoire. Des te meer omdat Maesschalk zich heeft laten begeleiden door Hendrik van Doorn, de speler voor wie Eric De Volder de tekst op het lijf schreef. Daarmee is deze geslaagde vertolking van Het Nijlpaard ook een overdracht tussen theatergeneraties.

Hoe sterk de performance van Maesschalk ook is, er blijft een vreemde afstand bestaan tussen de acteur en de verteller die hij speelt. Van een tekst die zo dicht op de huid van de acteur is geschreven, verwacht je dat de speler ook een persoonlijke relatie met het werk aangaat. Waar houdt de acteur op en waar begint het personage van de verteller? De prestatie van Maesschalk is knap, maar je zou ook willen weten wat zo’n jonge acteur drijft om nou precies deze familiegeschiedenis af te stoffen en op te voeren. Door het ontbreken van een zichtbaar persoonlijk engagement is deze uitvoering van Het Nijlpaard meer een (blinkend!) opgepoetst museumstuk dan een levend kunstwerk in ontwikkeling. Een tekst als deze verdient het om grondig toegeëigend te worden door de acteur die haar speelt.

‘Vox populi, vox dei’: het gevaar van bukken voor verantwoordelijkheid

Tue, 21 Feb 2023 00:00:00 GMT

Ergens hoog bovenin het Lusailstadion in Qatar zag kersverse twitterbaas Elon Musk hoe Argentinië met strafschoppen de WK-finale van Frankrijk won. De uitkomst van een strafschoppenserie laat voetbalsupporters vaak met een onbevredigd gevoel achter. Twee uur voetbal wordt teruggebracht tot een kille afrekening, alsof de wedstrijd wordt beslist met kop of munt. Zo’n uitslag voelt altijd een beetje als uit de lucht gegrepen, het had net zo goed anders kunnen lopen. En dat is jammer, want het blijft een smetje op de winst. De winnaar is nooit écht de onbetwiste winnaar, en de verliezer is gefrustreerd en noemt de uitkomst ‘een loterij’ of moppert op de arbitrage. Zou Elon Musk ook met een onbevredigd gevoel zijn achtergebleven na de wedstrijd? Het is nog maar de vraag. Sterker nog, het zou me niet verbazen als Elon de twee uur voorafgaand aan de strafschoppen maar onnodig gedoe vond. Elon is namelijk niet zo van het lange soebatten. Als CEO van Twitter neemt hij zijn besluiten op basis van de strafschoppenserie onder de democratische instrumenten: de twitterpoll. Zelfs zijn eigen functie als CEO zette hij op het spel middels een onaangekondigde poll. Een bevredigende uitkomst kan een twitterpoll nooit geven, en de uitslag blijft nooit onbetwist. Van ideeënuitwisseling is geen sprake, en het is maar de vraag wie er toevallig was ingelogd, en hoeveel bots er hebben meegestemd.

Sinds Elon Musk Twitter overnam wordt hij door zelfverklaarde ‘voorvechters van de vrijheid van meningsuiting’ op handen gedragen als de redder van het platform als een vrije markt voor ideeën. Iedereen heeft immers een zegje met een druk op de knop. Democratie in optima forma, niet? Het lijkt erop dat Musk het zelf in ieder geval gelooft. Toen een meerderheid op een twitterpoll stemde vóór de terugkeer van Donald Trump op het platform, werd diens account onmiddellijk gedeblokkeerd. Musk sprak hierbij de woorden: ‘Vox populi, vox dei’: de stem van het volk, is de stem van God. Met andere woorden: u vraagt, wij draaien. Met een magische bezwering ontdeed de Teslamiljardair zichzelf van iedere verantwoordelijkheid. Elon Musk ziet Twitter als een neutraal doorgeefluik. Hij hoeft van zichzelf geen verantwoordelijkheid te nemen voor wat er op zijn platform gebeurt. Zolang die opvatting gemeengoed blijft zullen sociale media een fundamentele bedreiging vormen voor de democratische rechtsstaat.

Elon Musk is lang niet de enige veroorzaker van die bedreiging, hij is er slechts een uitwas van. De manier waarop sociale mediaplatforms momenteel fungeren als publiek domein is funest voor het publieke debat en daarmee voor de democratie. Het gedachtegoed van ‘u vraagt, wij draaien’ voert al jaren hoogtij op die platforms, en dat lijkt misschien democratisch, maar het afschuiven van verantwoordelijkheid resulteert uiteindelijk in een uitgehold publiek domein en een wankele democratie.

Eén van de belangrijkste hedendaagse denkers over het publieke domein is Jürgen Habermas. In de jaren zestig verscheen van zijn hand een van de meest invloedrijke filosofisch-sociologische werken van de 20e eeuw: De structuurverandering van het publieke domein. Hierin beschrijft Habermas hoe in het West-Europa van de 18e eeuw het publieke domein ontstond in salons en koffiehuizen waar burgers (in die tijd vooral welgestelde witte mannen) in vrijheid met elkaar van gedachten wisselden over zaken van algemeen belang. De salons en de koffiehuizen werden zo de kraamkamers van de Verlichting.

Het ontstaan van de constitutionele democratieën ging volgens Habermas hand in hand met het ontstaan van het publieke domein. De twee kunnen niet zonder elkaar. Een democratie kan immers alleen voortbestaan als voldoende mensen vertrouwen hebben in de democratische instituten. Dat vertrouwen komt voort uit een gezond publiek debat, en Habermas stelt daar twee voorwaarden aan. Een gezond publiek debat is inclusief en deliberatief. Inclusief doordat iedereen die het aangaat is betrokken, en deliberatief (een typische Habermas-term) doordat verschillende belangen met goed geïnformeerde en rationele argumenten tegen elkaar worden afgewogen. Zonder inclusiviteit en deliberatie valt de basis van vertrouwen weg onder de democratie, en daarmee haar legitimiteit.

Al in de jaren zestig zag Habermas hoe het publieke debat werd bedreigd door de opkomst van massamedia, in die tijd met name de televisie. Hij zag hoe massamedia actieve deelnemers in het publieke debat transformeerden tot consumenten en toeschouwers. Het publieke debat werd iets wat werd geconsumeerd op de beeldbuis. In de begintijd van het internet werd er dan ook reikhalzend uitgekeken naar de mogelijkheden die deze technologie zou hebben voor de vorming van een nieuw publiek domein en de opleving van actief burgerschap.

Inmiddels weten we wel beter. Het internet heeft de infrastructuur van het wereldwijde publieke domein in handen gebracht van een handvol grote bedrijven. Toen Donald Trump een groep aanhangers mobiliseerde om het parlement van de Verenigde Staten te bestormen op zes januari 2021, deed hij dat onder meer via zijn twitteraccount. Dat account werd hem toen afgenomen. Middels ‘vox populi, vox dei’ kreeg hij het weer terug.

Zestig jaar na de publicatie van De structuurverandering van het publieke domein tekende Habermas Een nieuwe structuurverandering van het publieke domein op (de Nederlandse vertaling zal dit voorjaar verschijnen bij uitgeverij Boom). In dit werk laat Habermas ons zien dat het publieke domein niet alleen deels verplaatst is naar het internet, het is door die verplaatsing ook fundamenteel veranderd. Het heeft het publieke debat beschadigd en daarmee de voedingsbodem gecreëerd voor wat culmineerde in de bestorming van het Capitool.

Hoe ziet deze nieuwe structuurverandering van het publieke domein eruit? Sociale media bieden de mogelijkheid om als individu in korte tijd een behoorlijk groot publiek te verzamelen waartoe je direct toegang hebt (denk aan influencers). Daarnaast zijn sociale platforms zo gebouwd dat ze je continu bevestigen in je eigen opvattingen, het begrip ‘echokamer’ wordt hier veel voor gebruikt. Influencers en echokamers, daar hadden we al van gehoord. Deze twee fenomenen van de nieuwe media liggen echter aan de basis van een nog meer fundamenteleverandering.

Het publieke debat versnippert. Door social media zijn het privédomein en het publieke domein steeds meer in elkaar gaan overlopen. Het publieke domein wordt een semi-publiek domein. De plek waar politieke opponenten elkaar ontmoeten en spreken over zaken van algemeen belang, valt uit elkaar. In het semi-publieke wordt weinig belang meer gehecht aan inclusiviteit en deliberatie. Tegenstanders worden uitgesloten en voor goede informatie volgt men het gevoel. De democratische rechtsstaat wordt simpelweg één van de semi-publieke domeinen waarvan je deel uit kunt maken. Met een simpel ‘ik doe niet meer mee’ kan men de democratische rechtsstaat echter ook schouderophalend afwijzen. Met de verbrokkeling van het publieke debat valt een cruciale stut weg onder het vertrouwen in en daarmee de legitimiteit van democratische instituten.

Zo gezegd waren de mobiliserende tweets van Trump slechts een directe aanleiding voor de capitoolbestorming, het kwaad was allang geschied. Het vertrouwen van de capitoolbestormers in de democratische instituten was al uitgehold. Hun ‘publieke domein’ was niet meer te verenigen met het publieke domein van de democratische rechtsstaat. De uitkomst van verkiezingen heeft dan geen enkele legitimiteit meer.

Wie waarde hecht aan de democratische rechtsstaat zal het tij moeten keren. En dat kan nog. ‘De vrije markt voor ideeën’ moet worden gereguleerd, en dat is helemaal niet zo controversieel als vrijemeningsuiting-puristen doen geloven. Kijk bijvoorbeeld naar hoe we omgaan met traditionele media. Die kunnen altijd tot de orde worden geroepen wanneer ze feitelijke onjuistheden verkondigen. Wanneer een columnist over de schreef gaat moet de hoofdredacteur van de krant verantwoordelijkheid afleggen met een mea culpa. Niemand kijkt ervan op dat de opiniepagina van de krant een redacteur heeft die de kwaliteit van het debat waarborgt.

Er moet een einde komen aan de mythe van het sociale platform als ‘neutraal doorgeefluik’. De wittebroodsweken van het internet zijn al jaren voorbij. Het is hoog tijd dat de democratische rechtsstaat zich gaat weren tegen de uitholling van het publieke debat. Tijd dat sociale media verantwoordelijk én aansprakelijk worden voor wat zij toelaten op hun platform.

De menselijke strijd tegen het onbeschikbare

Tue, 14 Feb 2023 00:00:00 GMT

‘De mens wikt, maar God beschikt.’ In het onlangs in het Nederlands verschenen Onbeschikbaarheid doet Duits socioloog en politiek wetenschapper Hartmut Rosa een poging de menselijke ervaring te begrijpen vanuit het begrip ‘onbeschikbaarheid’: het gegeven dat de wereld waarin we leven ons continu ontglipt. Het voornaamste uitgangspunt van Rosa is dat onze levens worden bepaald door onvoorspelbaarheid, toevalligheid en oncontroleerbaarheid. Dit boek, dat in 2018 in Oostenrijk en in 2020 in Duitsland verscheen, is een poging van Rosa om te analyseren wat vandaag de dag de rol is van die onbeschikbaarheid. Het is de tweede keer dat een werk van Rosa naar het Nederlands is vertaald. In 2018 verscheen bij uitgeverij Boom Leven in tijden van versnelling. De stelling van Hartmut Rosa is dat de moderne mens zichzelf vastdraait in een tragisch en tevergeefs gevecht met onbeschikbaarheid en dat daarmee een nieuwe omgang in het dagelijks leven nodig is.

Het moment is niet te simuleren

Na de verloren kwartfinale van het Nederlands elftal kreeg bondscoach Louis van Gaal het woord. Het was duidelijk dat hij nogal verbouwereerd was door de uitschakeling. Teleurstelling en frustratie dropen van hem af. In aanloop naar het WK was voetbalminnend Nederland in de ban geweest van de alziende bondscoach. Maar nu ineens was de man met het plan B, die nooit iets overliet aan het toeval, toch geklopt. ‘Een jaar lang getraind op penalty’s…, de beweging volledig onder controle…, maar het moment is niet te simuleren’, prevelde Van Gaal wat voor zich uit. Hij was aangelopen tegen de grenzen van de controleerbaarheid. Wie weet dat een passage uit de nieuwe vertaling van Hartmut Rosa hem wat soelaas had kunnen bieden. Rosa illustreert zijn denken continu met alledaagse voorbeelden, onder meer uit het voetbal. De Duitse bondscoach Sepp Herberger zou zijn gevraagd hoe het toch komt dat de stadions ieder weekend opnieuw vol zitten met supporters. ‘Omdat ze niet weten hoe het afloopt’, was zijn antwoord.

De moderne mens kenmerkt zich volgens Rosa door het streven de wereld ‘beschikbaar’ te maken: om de reikwijdte van zijn kennis van, toegang tot, controle over en gebruik van de wereld almaar te vergroten. Dat streven is volgens Rosa niet eigen aan de menselijke natuur, maar het wordt aan de moderne mens opgelegd door de samenleving. Die verkeert zich volgens Rosa in een toestand van ‘dynamische stabilisatie’: de noodzaak van continue groei, versnelling en vernieuwing om de status quo te kunnen behouden. Maar die route van dynamische stabilisatie is een doodlopende weg is. De menselijke beschikbaarheidsdrang kost ons meer dan ons lief is. De pogingen om de wereld beschikbaarheid op te leggen, leiden tot het verlies van verbondenheid met de wereld. Het subject en de wereld komen onverschillig tegenover elkaar te staan: een toestand van vervreemding.

Resonantie als uitweg

Wie bekend is met het werk van Hartmut Rosa, weet wat er nu komt. Het werk van Rosa volgt in die zin namelijk een duidelijke lijn. In zijn eerste hoofdwerk Beschleunigung (Versnelling, 2005) zet Rosa zijn diagnose van de moderniteit uiteen: de problematische toestand van dynamische stabilisatie die leidt tot vervreemding. De eerste zin van het vervolg Resonanz (Resonantie, 2016) luidt: ‘Als versnelling het probleem is, dan is resonantie mogelijk de oplossing.’ Het werk dat nu voorligt is in zekere zin een handzame samenballing van de ruim 1300 pagina’s die de eerste twee genoemde werken gezamenlijk tellen. Ook nu is Rosa’s uitweg uit de toestand van vervreemding de resonantie.

De grondmodus van het menselijk bestaan is niet over de dingen te beschikken, maar ermee te resoneren, ze vanuit ons eigen vermogen – zelf-effectiviteit [het vertrouwen in het eigen vermogen om invloed uit te oefenen op de directe omgeving, SamSim] – tot respons te brengen en vervolgens weer op deze respons te reageren.

Resonantie is het vermogen door iets ‘geraakt’ te worden, daarop te reageren, en vervolgens iemand anders te zijn dan voorheen. Resonantie is het gevoel dat er een appèl op je wordt gedaan door iets in de wereld: een ander mens, een muziekstuk, een berg. Resonantie draait er om in staat te zijn om op dat appèl te kunnen reageren, en zo een verbinding aan te gaan met de wereld. De menselijke behoefte aan verbinding wordt vervuld in een resonantierelatie. Hartmut Rosa probeert met het begrip ‘resonantie’ te laten zien dat het mogelijk is om opnieuw leven te blazen in een wereld die ons door de almaar groeiende beschikbaarheid steeds doodser toeschijnt. En hierin schuilt de tragiek van de moderne mens. Resonantie laat zich niet afdwingen; het is in de termen van Rosa ‘fundamenteel onbeschikbaar’.

‘De agressieve houding van de beschikbaarheidsdrang zal moeten plaatsmaken voor de resonantieverhouding.’

Het streven naar beschikbaarheid botst met het verlangen om met de wereld in resonantie te treden. Vanuit een sociologisch perspectief probeert Rosa te duiden hoe dit conflict op verschillende niveaus telkens terugkeert in het dagelijks leven. De drang een onbeschikbare wereld beschikbaarheid op te leggen, leidt tot een agressieve houding tot die wereld, en dat maakt resonantie onmogelijk. Het onvermogen om te gaan met onbeschikbaarheid leidt ertoe dat de moderne mens vervreemdt van de natuur, van de ander, en van zichzelf. Klimaatrampen, Wutbürger, en de burn-out-, depressie- en angstepidemieën zijn allemaal deels veroorzaakt door de vergeefse pogingen om de wereld, het sociaal-economische en het persoonlijke beschikbaar te maken. Het zijn mislukte pogingen die leiden tot frustratie en een almaar groeiend gevoel van machteloosheid. Ook waarschuwt Rosa voor de mogelijkheid dat beschikbaarheidsdrang als een boemerang terug kan komen in de vorm van ‘onbeperkte onbeschikbaarheid’. Denk aan de talloze mensen die door een computerstoring opgesloten raken in hun elektrische auto’s.

Afscheid van ongeremde groei

In de laatste hoofdstukken van het boek voorziet Rosa het rijke en vrij theoretische eerste deel van sprekende voorbeelden. Hij analyseert het menselijk leven van de geboorte tot de dood en laat zien dat het gevecht tegen onbeschikbaarheid op vele fronten wordt gevoerd. Op deze momenten wordt het denken van Rosa bijna existentialistisch, en krijgt het boek een zweem van ‘zelfhulp’: hoe moet ik leven? Het zou echter een vergissing zijn om het boek te lezen vanuit dit individuele perspectief, de ideeën van Rosa reiken verder dan dat.

De ophanden zijnde klimaatcatastrofe zal ons ertoe dwingen afscheid te nemen van ongeremde groei. Het tijdperk van de dynamische stabilisatie komt vroeg of laat ten einde. Rosa laat in dit boek zien dat dit meer vergt dan een economische omkering. Om afscheid te kunnen nemen van dynamische stabilisatie is vooral ook een mentaliteitsomslag nodig. De agressieve houding van de beschikbaarheidsdrang zal moeten plaatsmaken voor de resonantieverhouding. Hoe dit te bereiken is ongewis; ook Rosa heeft de antwoorden niet. Wel laat Rosa zien dat dit niet louter een individuele aangelegenheid is. Het afscheid van de resonantieloze groeisamenleving vergt een omslag op vele fronten, waaronder sociaal, economisch en cultureel.

Deze prima toegankelijke inleiding in het denken van Hartmut Rosa smaakt naar meer. Het is te hopen dat in de toekomst meer werk van Rosa zal worden vertaald naar het Nederlands.

Rosa, Hartmut. Onbeschikbaarheid. Vertaald door Huub Stegeman. Boom uitgevers, 2022.

Oprechter dan theatervoorstelling Love for Love wordt het niet

Sun, 23 Feb 2020 00:00:00 GMT

“Alle goed opgevoede mensen liegen”, zegt Rosa Asbreuk in de rol van Camiel tegen een verlegen meisje dat de fijne kneepjes van het versieren nog bijgebracht moet worden. Als je wil dat iemand je kust, dan moet je juist zeggen dat je dat niet wil, is de wijsheid die Camiel het meisje meegeeft. Intussen moet uit je handelen juist wél weer blijken waar je hoopt dat de avond eindigt. Camiels in een levensles verpakte versiertruc lijkt te werken. Niet veel later komen Camiel en het verlegen meisje (ze blijft naamloos) van achter de coulissen, elkaar de huid vol scheldend, de vloer op gerollebold. Camiel zit het meisje achterna, zij voert hem naar haar slaapkamer. Door de klapdeurtjes van het gammele draaiende podiumpje schieten de twee achter elkaar aan. Althans, twee, Rosa speelt zowel jager als prooi. Er volgt een hilarisch en virtuoos beeld, als van een hond die z’n eigen staart probeert te vangen.

De Theatertroep heeft voor zijn nieuwste voorstelling, Love for Love, weer een oude tekst van het stof ontdaan en naar zijn eigen hand gezet. Love for Love (1695) van William Congrève is een zogenaamde zedenkomedie. Dus geen hoogdravend Shakespeariaans drama, maar platte humor, seksuele toespelingen en een happy end.

Vrijwel iedere speler neemt meerdere rollen op zich. Dat zal voor de terugkerende bezoeker van De Theatertroep geen verassing zijn, maar het blijft toch altijd even wennen. Samen brengen de spelers het verhaal van een zekere Valentijn, een jongeman die zó verliefd is op Angelina, dat hij bereid is zich financieel te ruïneren, zich te vervreemden van zijn vrienden en te breken met zijn familie. En dat alles alleen voor haar. Hopeloos verliefd kun je wel zeggen, want Angelina geeft vooralsnog geen krimp.

Terwijl Valentijn zich bezighoudt met de Liefde (met een hoofdletter L), wordt in zijn omgeving enkel de schijn van liefde opgehouden, met een keur aan valse motieven – overspel tiert welig. De eerdergenoemde Camiel probeert zich met een doorzichtig arsenaal aan goedkope trucs bij vrijwel iedere vrouw naar binnen te goochelen. Kyrian Esser speelt een vrouw die zich in de armen van een eenvoudige matroos alvast rijk rekent met zijn aanstaande erfenis. Samen met Timo Huijzendveld (de matroos) levert dit komisch scènes op, vooral door de voortreffelijke timing. Hun met flauwe én slimme woordgrappen doorspekte dialogen tonen ook de kracht van de door de groep zelf geschreven teksten.

Het verhaal van Valentijn en zijn hitsige medemensen kenmerkt zich vooral door een afgemeten rommeligheid; naast de dubbelrollen wisselen de acteurs tijdens een scène meerdere keren van personage. De spelers geven elkaar aanwijzingen tijdens het spelen – stappen één zinnetje uit hun rol om iets te verhelderen. Ondertussen ben je als kijker bang dat het gammele decor een keer de geest geeft.

Die afgebakende rommeligheid lijkt soms wel wat geforceerd. Het is een ingewikkelde balanceeract die de spelers hebben te doen. Enerzijds heeft de voorstelling een duidelijk pad te volgen waarvan niet al te vrijpostig kan worden afgeweken. Anderzijds vraagt het spel van De Theatertroep dat er af en toe ‘spontaan’ een steekje los komt. Het zal niet makkelijk zijn een voorstelling tig keer te spelen, en telkens opnieuw die losheid te hervinden.

Door die nonchalance blijft de voorstelling laag bij de grond. Er ontstaat geen verheven inlevingsboog tussen spelers en publiek. Door alle tumult krijg je als kijker niet de kans op te gaan in de plot. Juist die distantie maakt de voorstelling toegankelijk. De Theatertroep nodigt haar publiek uit om samen van een afstandje te kijken naar dat gekke laat-zeventiende-eeuwse stuk. Met de nodige knipogen naar het heden laten de spelers regelmatig blijken dat het hen niet alleen te doen is om het wat in ongenade gevallen stuk nieuw leven in te blazen.

Ondanks alle banaliteit voel je dat het de spelers en makers van de Theatertroep menens is. Voorstellingen van dit collectief zijn altijd geworteld in de theatergeschiedenis. Hun voorstellingen gaan in meer of mindere mate over het theater zelf. Het meest expliciet wordt dit in een korte voorrede, waarin Rosa een appèl doet op de bezoeker. Ze waarschuwt het publiek voor de toneelspeler, die in de kern altijd een bedrieger is. Maar niet alle bedriegers zijn ook toneelspelers, en dan wordt het riskant. Het is duidelijk dat de mensen van De Theatertroep een verantwoordelijkheid voelen, een verantwoordelijkheid die maakt dat ze er een wat stoffige tekst bij pakken en die met de nodige spot, maar vooral met ontzettend veel lol, naar hun eigen hand zetten.

Oprechter dan dat wordt het niet.

Een goed verhulde ode aan de verbeeldingskracht

Mon, 09 Sep 2019 00:00:00 GMT

‘Door jou kreeg ik ineens een bord!’. In de snackbar waar Mokhallad (Rasem) vaste klant is, krijgt hij zijn eten steevast in een groen plastic mandje, maar als hij Kuno (Bakker) een keer meeneemt krijgen beiden ineens een bord, en bestek. De herinnering aan dit voorval zit beide mannen nog hoog. Kuno wil niet begrijpen waarom hij een aparte behandeling krijgt, Mokhallad snapt niet dat zijn vriend niet wil zien wat zo zonneklaar is. Het levert één van de spannendste momenten op in De Verse Tijd, een co-productie van Dood Paard en het Toneelhuis. Het is een terugkerend thema: het tegen beter weten in naïeve van Kuno, en Mokhallad die tegen een muur van (Nederlands) onbegrip aanloopt.

Al vanaf het eerste begin heeft duo Kuno (wit, kaal als een knikker) en Mokhallad (Irakese achtergrond, lang zwart haar in een knot en een flinke baard), door twee kamerplanten geflankeerd, de lachers op de hand. Kuno is het clowntje met korte lijntjes naar de zaal, Mokhallad houdt het graag poëtisch en serieus (‘doe maar normaal gewoon, normaal’).

De chemie tussen de twee spelers zou zich prima lenen voor een avondje cabaret. Het grootste deel van de voorstelling heeft dan ook alles weg van een tweemans-conference, die het stramien van de lach en de traan volgt. Ondanks het soms wat overdadige schmieren van Kuno, zijn de verhoudingen tussen de twee gelijk, en gaan ze niet gauw vervelen.

Naarmate de avond vordert blijkt echter dat Kuno en Mokhallad meer van plan zijn dan het aaneenrijgen van culturele clichés over de ‘Irakees’ en de ‘Hollander’. Een banaal gesprek over het dan wel niet scheren van schaamhaar (‘je moet je tuin onderhouden!’), vloeit over in het verhaal van een Irakese oorlogsweduwe die na het verlies van haar man haar tuin verwaarloost. De oorlog is nooit ver, ze sijpelt voorzichtig de voorstelling in. Uiteindelijk is de oorlog alomtegenwoordig. Dat blijkt ook in het prachtige slot, als Mokhallad met zijn uitgekiende dictie en rustige voorkomen zijn hang naar het poëtische verklaart. Waarop de twee mannen zichzelf het zwijgen opleggen en de verbeelding laten spreken. Zo wordt De Verse Tijd uiteindelijk een ode aan de verbeeldingskracht, die zich niet door omstandigheden laat remmen. In de poëtische woorden van Mokhallad: ‘Waar je bent, moet je zijn.’

Pegida’s Provokaties

Mon, 29 Feb 2016 00:00:00 GMT

Afgelopen zaterdag werd Pegida Nederland-voorman Edwin Wagensveld aangehouden wegens het tonen van een hakenkruis op een spandoek. De swastika werd op het spandoek in een prullenbak gegooid. Edwin kon zijn grijns niet onderdrukken toen hij naar het politiebusje werd afgevoerd, op één van de nieuwsfoto’s lijkt hij zelfs z’n tong uit te steken.

Het weekend daarvoor griste Edwin direct een roze varkensmuts van het hoofd van een Pegida-aanhangster toen de politie haar verzocht die af te zetten. Enkele minuten later werd hij naar het politiebusje begeleid, met diezelfde varkensmuts op het hoofd, u kent de beelden. Hij probeerde verontwaardigd te kijken maar kon weer zijn lach niet onderdrukken. De varkensmutsen zijn intussen niet meer aan te slepen.

Vooral die varkensmutsen doen denken aan de witte spandoeken en de befaamde krenten van Provo. Pegida’s acties hebben ook een ludiek karakter. Daarnaast zet Pegida ons aan het denken over het huidige demonstratiebeleid. Hoe ver kun je gaan in het beperken van protesten? En wordt elke groep wel hetzelfde behandeld?

Aan Provo heeft Nederland haar belangrijkste demonstratievrijheden te danken. Met hun ludieke acties wisten zij ook het demonstreren zelf te vernieuwen, gebruikmakend van media-aandacht stelden zij de heftige reacties van de politie(k) aan de kaak. En met succes.

Rechts Nederland lijkt nu die rol te hebben overgenomen onder aanvoering van Wagensveld. Wie weet waren we dit weekend getuigen van de start van Pegida’s bestorming van het establishment. We wachten de volgende demonstratie af.

Een stille generatie

Wed, 11 Feb 2015 00:00:00 GMT

Al 2500 jaar weet niemand wat men aan moet met de jeugd van tegenwoordig. En toch kunnen we na 2500 jaar gerust zeggen dat de westerling er flink op vooruit is gegaan. Zelfs Plato, die niet bepaald te spreken was over de jeugd van zijn tijd, zou dat niet durven ontkennen. Wanneer jongere generaties het stokje overnemen, betekent dat meestal verandering, en bijna altijd vooruitgang. Het afwisselen van generaties zijn de thesen, antithesen en synthesen van Hegel en Marx in de meest concrete vorm. Een oudere generatie botst met een jongere generatie die een nieuwe generatie opvoedt, enzovoorts. Daarmee wil ik niet zeggen dat de ontwikkeling van een generatie vanzelf gaat, en nauwelijks te beïnvloeden is. Jonge geesten kunnen voor nieuwe problemen komen te staan en gedachtekaders oproepen die nog nooit voor de geest zijn gehaald. Het afzetten van een jonge generatie ten opzichte van een oude lijkt een gegeven. Alsof het een ingreep is van de natuur, om de evolutie op gang te houden.

Ik ben de volgende die aan de beurt is om het stokje over te nemen, maar voorlopig ben ik nog aan het warmlopen. Daarbij kijk ik naar de generatie van mijn ouders, aangezien ik geacht wordt om daar mee te botsen. Ze werden volwassen in de Jaren ‘80, net als nu een tijd van crisis en grote jeugdwerkloosheid. In Nederland, en vooral in Amsterdam, verliest de eerst zo idealistische kraakbeweging haar onschuld. De jongeren gaan de straat op, en breken, wanneer nodig, net zo graag de straat af. Ook in de muziek breekt een nieuwe tijd aan. In de alternatieve scene maakt de ruige en geëngageerde punk plaats voor new wave, een artistiekere stroming waar de boodschap vaak de muziek diende.

Maar ik krijg de indruk dat wij het laten afweten. Als ik weer het zoveelste artikel heb gelezen over “de generatie niks” of “de generatie die niet klaagt” of -nog wel de lulligste benaming- “de generatie Y”, (omdat we na ‘generatie X’ komen). Zo weinig inspirerend zijn we dus. Maar er lijkt weinig idee te zijn waar deze ideaalloze generatie vandaan komt.

Ik weet dat het te kort door de bocht is om te zeggen dat jongeren nooit meer de straat op gaan. Er stonden wel een paar verdwaalde scholieren op het Malieveld in Den Haag om zich te laten horen tegen de invoering van het sociale leenstelsel, maar dat was toch vooral voor dat dagje vrij. Dat staat in schril contrast met het protest dat er in 1986 was, tegen invoering van de huidige (net afgeschafte) studiebeurs. Ook een beweging als Occupy, die niet alleen faalde door het gebrek aan concrete doelen, had ook vooral een gebrek aan weerklank onder jongeren.

Zelfs vanuit de hoek van de alternatieve muziek komt er geen krachtig geluid meer.

Misschien zijn de enigen die op dit moment nog echt strijden voor hun idealen onze jongens en meiden in Syrië en bij IS. Ook al moeten we onze vraagtekens zetten bij de onorthodoxe manier waarop dat gebeurt.

Ik kan me voorstellen dat je nu denkt ‘17 jaar, en nu al even zuur als de gemiddelde bejaarde’. En ik overdrijf misschien wat in mijn ‘vroeger was alles beter’. Misschien heb ik wel teveel naar Andere Tijden gekeken.

Ik kan me niet voorstellen dat de periode van rebellie onder de jeugd na de Tweede Wereldoorlog een eenmalige opwelling was. Er zijn nog genoeg vrijheden of onrechtvaardigheden om je hard voor te maken.

Er is geen groot, algemeen generatieconflict. Integendeel: de huidige oudere generatie blijft het liefst zo lang mogelijk jong. Daardoor gaan kinderen steeds meer op hun ouders lijken. Wie weet is er dan wel sprake van één grote generatie. Maar waar moet je je dan nog tegen afzetten als jongere?

We kunnen moeilijk zeggen dat de jeugd niet van zich laat horen omdat het zo goed met ze gaat, of met de wereld. Dat lijkt me niet het antwoord op de vraag waarom de jeugd haar idealen lijkt te verliezen.

Er is sprake van een enorm klimaatprobleem, en hoe jonger je bent, hoe meer reden je hebt tot zorgen. Piketty toonde aan dat er sprake is van een structureel groeiende ongelijkheid. Snowden bracht de grootste afluisterpraktijken uit de menselijke geschiedenis naar voren. Als we de media mogen geloven, staat de wereld ook nog eens in vuur en vlam door voortslepende conflicten. En dan zitten we ook nog eens opgescheept met een falend economisch systeem. Maar de problemen spelen zich heus niet alleen af op mondiale schaal. De crisis heeft de Nederlandse jongere een hoop onzekerheid gebracht. Studeren wordt duurder en veel jongeren zijn werkloos. En dan ben ik vast nog een hele hoop vergeten. Maar ik heb je zeker niets nieuws verteld.

Want we zijn de best geïnformeerde generatie ooit. We weten ontzettend goed wat er speelt in de wereld. Afgestompt zijn we ook niet, de reacties op de aanslagen in Parijs lieten zien dat ook mijn leeftijdsgenoten de straat weten te vinden, als het moet. Met het gebod “onderdeel van je opvoeding” werd een van mijn vrienden door zijn moeder naar de Dam gestuurd. De vraag is of we de pleinen ook zelf weten, willen en durven te vullen.

Als ik het heb over de best geïnformeerde generatie, dan heb ik het natuurlijk grotendeels over sociale media. De plek bij uitstek om als jongeren bij elkaar te komen, om nieuwe ideeën te ontwikkelen en bewegingen te beginnen. Ook iets wat je onze ouders vaak hoort zeggen: “Als wij Facebook hadden gehad… dan was de revolutie pas echt uitgebroken”. En sociale media hebben zichzelf dan ook bewezen als platform voor de ontevreden jongere. De Arabische Lente ging nog net niet de geschiedenis in als de Facebookrevolutie. Vanuit de Nederlandse sociale media blijft het echter stil. Of doe ik dan Project X Haren teniet? Of Kony 2012, dat als een nachtkaars uitging.

Jongeren in Nederland weten namelijk maar al te goed dat sociale media ook hun keerzijde hebben. Alles wat je doet op sociale media is in principe voor altijd terug te vinden. Uit den boze voor wie later nog kans wil maken op een baan, op de toch al krappe arbeidsmarkt. Een Nederlandse jongere heeft veel meer te verliezen dan een jongere in Tunesië of Egypte ten tijde van de revolutie.

We hebben dus wel de middelen, maar we gaan niet over tot actie. In dat opzicht werken sociale media het engagement juist tegen.

Sociale media tonen ook een ander beeld van de jeugd. De identiteit van de jeugd wordt grotendeels bepaald door sociale media. Op sociale media ben je niet jezelf, maar jouw zelf. Je kunt je online-identiteit compleet beeldhouwen. Jongeren waren nog nooit zo bewust van zichzelf. Maar lijken zich tegelijkertijd steeds minder aan te trekken van hun omgeving. Dit is niet alleen te wijten aan sociale media. Dit is, blijkbaar, de tijdgeest.

De jeugd is veel meer in zichzelf gekeerd. Niet per se in een egoïstische zin. Een jongere van nu is gewend om zijn eigen lat te leggen en boontjes te doppen. Mocht er toch hulp nodig zijn, dan wordt die vooral gezocht binnen het eigen (on- of offline) sociale netwerk. Maar lukt dat je niet als jongere, omdat je geen hulp kunt vinden, of omdat je netwerk ontoereikend is, dan raak je achterop.

Zo wordt onze samenleving er straks een van winners & losers. Voor jongeren wordt de arbeidsmarkt steeds onzekerder en competitiever. Succesvol zijn, wordt steeds lastiger, maar we hebben steeds vaker het idee dat dat aan onszelf is. Als je niet succesvol bent is dat je eigen schuld. Als je er wel in slaagt moet je daar vooral zoveel mogelijk van genieten. Actie voeren (of: zeuren) is een teken van zwakte. Het credo van de moderne jongere is “Ik red me wel”. Ideeën als solidariteit en maatschappelijke verantwoordelijkheid zijn dan steeds minder nodig en hebben geen hoge prioriteit meer. Dat doet allemaal vrij Amerikaans aan.

Hugo Nutbey (24 jaar, student politicologie), schreef in NRC welke gevolgen dit zal hebben voor onze huidige samenleving. “Onze grootouders begonnen de basale voorzieningen [van de verzorgingsstaat], onze ouders bouwden het uit […] Wij maken uitgebreid gebruik van deze voorzieningen, maar stellen nooit de fundamentele vragen over wat deze in de toekomst moet blijven verzorgen en hoe we dat willen bekostigen. De twintiger van nu voelt zich, als sterk individu, verheven boven dit soort collectieve zorgen.”

Als gymnasiast en toekomstig universitair student ben ik goed op weg om in de groep van winners terecht te komen. Ik maakte samen met Roemer Ockhuysen een speelfilm over mijn vriendenkring. Dus over mensen zoals ik. ‘De nieuwe elite’, maar tegelijkertijd wel levend in een bubbel. Een veilige, afgesloten en overzichtelijke leefruimte. Maar ook een beklemmende omgeving. Het is natuurlijk overzichtelijker en veiliger om je neer te leggen bij het systeem. (Het systeem klinkt misschien zwaarder dan nodig, een vriendenkring, een samenleving of een economisch systeem bundel ik voor de gelegenheid onder één noemer). Het wordt wel heel ingewikkeld als we juist dat systeem zouden willen veranderen, lijkt de gedachte. Ook al weten we stiekem dat dat beter is.

De film bevestigt het gebrek aan idealisme. Misschien voor sommigen een confronterend portret. Maar ik ga er van uit dat de meeste kijkers van een afstand kijken en vooral het zorgeloze, overzichtelijke en onbeduidende leven van een Amsterdamse jongen zullen zien. Het motto van de film toont deze ambiguïteit. ‘De stad behoort aan enkelen zoals ik’ (Ramses Shaffy). Zelfstandig, gelukkig en eenzaam. Het moet nog blijken of dit het beeld van onze generatie blijft.

Het feit dat we een film maakten met de intentie dat deze zonder idealen zou zijn, of zonder moraal, zegt veel. Hoe kwamen we op het idee om niets te willen vertellen? Of is dat juist hetgeen dat we te vertellen hadden?

De prestatiegerichte samenleving zorgt ervoor dat we vooral bezig zijn met het stellen van doelen en oplossingen. Slagen is gewoon een kwestie van de behaalde doelen afvinken. dat biedt geen richting. Rob Wijnberg neemt als voorbeeld de afschaffing van de slavernij. “Dat die afschaffing [van de slavernij] er toch kwam, is te danken aan mensen met visie en idealen: mensen die zich niet lieten weerhouden door het ‘probleem’ slavernij en de onenigheid over de ‘oplossingen’ (‘Wie legt onze spoorlijnen aan als we geen slaven meer hebben?’), maar die een groter idee hadden over hoe de wereld rechtvaardiger zou kunnen zijn – ongeacht communis opinio en status quo.” Om te ontwikkelen zijn idealen noodzakelijk.

Het gebrek er aan is dus zorgwekkend. De samenleving is niet een kant-en-klaar systeem waarin je alleen maar hoeft mee te draaien. Wij zijn straks die samenleving, en wij moeten haar straks voeden, met ideeën. Met alleen het oplossen van problemen van vorige generaties komen we er niet.

De samenleving is geen gegeven. We onderschatten de invloed die we hebben om deze te veranderen. Wie zegt “ik red me wel” zegt eigenlijk “de kaarten zijn geschud, niks aan te doen, ik worstel me er wel doorheen.”

Hoe dit idee is ontstaan weet ik niet. We moeten er in ieder geval zo snel mogelijk van af.

Ik begon dit stuk door er (misschien wat obligaat) wat oude denkers bij te halen. Laat ik afsluiten met denkers van nu. Thomas Piketty stelde een groot probleem aan de kaak (namelijk de groeiende ongelijkheid), maar neemt nauwelijks politiek stelling. Hij laat het ontstaan van ideeën over aan ons. Maar geeft ons wel een waarschuwing mee. “Het zou dom zijn om te denken dat we wel weten hoe het moet [namelijk een samenleving inrichten], en dat er dan alleen een opstand nodig is om dat door te drukken. Het probleem is meestal dat we niet precies weten wat we willen.” zei hij in een uitzending van Tegenlicht. Dus als we de revolutie willen laten uitbreken moeten we eerst wel goed bedenken hoe we de samenleving de dag na de revolutie gaan inrichten. “Of je hoopvol of moedeloos bent, hangt af van hoe je denkt dat de wereld kan veranderen.” sprak klimaatactiviste en schrijfster Naomi Klein in dezelfde uitzending. Zij die denken dat de verandering komt vanuit de elite zijn vaak moedeloos, zij die denken dat verandering kan komen van onderop zijn vaak hoopvol.

Democratie is niet een kwestie van een paar keer per jaar naar de stembus gaan. Als je de politiek wil veranderen moet je de publieke opinie veranderen. En dat kan, door bijvoorbeeld te demonstreren. Je kunt niet in je eentje de wereld veranderen.

Het is niet radicaal om een ideaal te hebben. Zelfs ik heb ze. Er moet worden geknokt voor onze privacy, een vrij internet en vrije software. We moeten nadenken over de mogelijkheid van een basisinkomen. We moeten ons wapenen tegen de dreigende ongelijkheid.

Maar denk ook zelf eens na. Ga in het café zitten en praat met elkaar. Inspireer elkaar. Het systeem heeft grotendeels gefaald, nu is de uitgelezen kans om zaken te gaan veranderen. Het idealisme is niet dood. De waarde en de noodzakelijkheid er van moeten alleen opnieuw worden onderkend. Wie weet wat daar nog uit voortkomt. Ik ben hoopvol.

Haak, Bregtje van der, reg. ‘Red de mens’. Tegenlicht. 18 januari 2015.
Nutbey, Hugo. ‘Zonder solidariteit verliest generatie Y’. Opinie & Debat. NRC Handelsblad, 10 januari 2015.
Wijnberg, Rob. ‘De post-postmoderne mens: op de hoogte van alles, verplicht tot niets’. De Correspondent, 25 december 2014.

Het gevaar van databesitas

Sat, 22 Mar 2014 00:00:00 GMT

Bedrijven als Google en Facebook zijn niet meer weg te denken uit onze levens. De functies die deze internetimperia ons aanbieden zijn onmisbaar geworden. Contact en informatie gaat nu over de hele wereld. Dit heeft voor een vlucht van globalisering gezorgd. Ga maar na: je kunt op ieder moment van de dag met wie je maar wilt communiceren. En met één druk op de knop heb je alle mogelijke informatie in alle mogelijke talen.

De effecten van globalisering zijn intussen al in vrijwel de hele wereld doorgedrongen: het verkleinen van de relatieve afstand en tijd bij de verplaatsing van goederen en het contact tussen personen. In het proces van globalisering kunnen verschillende fasen worden onderscheiden. De eerste fase begon met steeds betere infrastructuur, die heeft gezorgd voor een snellere reistijd en efficiënter vervoer. Daarna is men gebruik gaan maken van telefonisch en telegrafisch verkeer, die hebben er voor gezorgd dat er contact mogelijk was over vrijwel de hele wereld. De komst van internet heeft niet alleen gezorgd voor (snellere) toegang tot informatie en personen maar heeft er ook voor gezorgd dat er meer mogelijkheden zijn voor interactie dan met de telefoon. Ondertussen is de digitale infrastructuur onmogelijk weg te denken uit onze levens.

Maar hoe meer we afhankelijk worden van digitale infrastructuren, hoe minder wij controle hebben over onze privacy. Bedrijven als Google en Facebook bieden hun diensten niet voor niets gratis aan; de consument is namelijk het product. De bedrijven van Silicon Valley zijn van hun onschuldige idealistische geitenwollensokken-gehalte af, het zijn niet meer de bedrijven die onderzoeken hoe onze levens kunnen worden verbeterd door techniek. Het zijn bedrijven geworden die onderzoeken hoe onze levens zoveel mogelijk kunnen worden beïnvloed door techniek. Facebook en Google zijn de grootste reclamebedrijven van de wereld. Alle innovaties die deze bedrijven doen zijn om zoveel mogelijk data van de gebruiker binnen te halen. Data zijn het digitale goud.

De globalisering van data vormt een enorme bedreiging voor iedereen die waarde hecht aan individuele vrijheid en het recht op privacy. Het verzamelen van data neemt buitensporige vormen aan, databesitas is niet voor niets een veelgebruikt begrip geworden. Zonder dat we het weten hebben een aantal bedrijven het vertrouwen gewonnen van de meerderheid van de burgers, en zo is voor hen een monopolie op data ontstaan. En je privégegevens zijn in deze tijd van individualisering je meest kostbare bezit.

Het meest bizarre aan dit hele verhaal is dat de burger dit weet, maar dat het hem niets kan schelen. Maar daar kan de burger ook weinig aan doen als er zelfs geen overheid is die hem beschermt. Ik zal later een verdere toelichting geven over de falende controle op het web. Er is niets zo makkelijk voor een bedrijf, website of overheid dan gegevens van internetters te verzamelen. De digitale wereld is een extra laag geworden buiten de reële wereld. Alles wat er in de digitale wereld gebeurt kan worden opgeslagen als je niet heel goed op je beveiliging let. Gebruikers van internetdiensten worden nooit ingelicht wat er met hun gegevens gebeurt, maar zonder dat ze het weten worden er persoonlijke dataprofielen gemaakt waarin meer informatie staat dan hun eigen vrienden van ze weten.

Het gebruik van die data stopt niet bij het maken van persoonlijke advertenties. Er zijn zoveel gegevens waar je alle mogelijke statistische trucs mee kunt uithalen. Neem bijvoorbeeld alleen al de like-button van Facebook; het is de Universiteit van Cambridge gelukt om met deze ‘big data’ te bepalen wat iemands seksuele geaardheid is. Burgers raken op deze manier, zonder het te weten, een heel groot gedeelte van hun privacy kwijt, en ook een groot deel van hun vrije wil. Stel je voor dat Facebook op een gegeven moment aan je vraagt of de seksuele geaardheid die je op je pagina had ingevuld wel klopt, of erger, dat deze vanzelf wordt aangepast. Of nog gekker; wat als wij straks menen aan Facebook te moeten vragen of we op mannen of op vrouwen vallen? Ik vrees die dag.

Als je er over nadenkt is het natuurlijk ook niet vreemd dat een bedrijf als Facebook zoveel over je weet. Het zal hetzelfde principe zijn wanneer je in de fysieke wereld de hele dag alles wat iemand zegt, doet en leuk vindt gaat bijhouden. Gelukkig kan dat niet in de echte wereld. Maar de digitale wereld is intussen zo’n onderdeel van de werkelijkheid dat die informatie dus ook veel waard is.

Naast het feit dat er geen zicht is op de gegevens die je achterlaat, is er ook niemand die controleert wat er met die gegevens gebeurt. Er is geen baas op het internet, en er zijn geen grenzen op het internet. Ieder individu is in staat zich met de hele wereld te verbinden. Iedereen met een website kan beginnen met het verzamelen van gegevens. Het begint voor mij te lijken op de verhalen uit de tijd van de Gold Rush: je bakent een stukje internet af en je begint gegevens te verzamelen. Je kunt Google en Facebook ook vergelijken met oliemaatschappijen die in plaats van geraffineerde olie, geraffineerde data genereren.

Ik vind dat de Verenigde Naties moeten ingrijpen. Internet mag niet volledig opgaan in de commercie, het moet een vrije wereld blijven. Bedrijven mogen wel bestaan, maar ze moeten gereguleerd worden, net als in de échte wereld. Er wordt te makkelijk gedaan over de invloed die big data kunnen hebben. Als het in verkeerde handen valt kunnen er verschrikkelijke dingen gebeuren. Dit is misschien een vreemde vergelijking, maar dankzij de perfecte burgerregistratie in Nederland hoefden de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog alleen maar dit systeem over te nemen om Joden te traceren en te deporteren. Vroeger kon je nog voor jezelf invullen of je Jood was of niet, maar nu heb je zelf niet eens die keuze meer, met big data kunnen bedrijven en overheden zelf wel bepalen wie in welk hokje hoort.

De NSA die overal ongericht informatie vandaan haalt profiteert van de (veelal) Amerikaanse bedrijven waarvan ze datacenters vol informatie aftappen. Je weet niet wat de V.S. nog van plan zijn in de toekomst, maar het idee dat de V.S. van alle Facebook- en Google-gebruikers een profiel heeft gemaakt met persoonlijke informatie is angstaanjagend. Op deze manier lijkt het dat de V.S. het web kunnen besturen, maar het web is onafhankelijk en universeel. De VN moeten dit inzien en het internet onttrekken van de macht van bedrijven en overheden.

Het internet is nooit goed gereguleerd. Daardoor wordt het internet nu geregeerd door de bedrijven. Het internet is een commercieel iets geworden, een gesponsorde wereld, terwijl het een vrije wereld zou moeten zijn. De bedrijven hebben alle infrastructuren in handen. Maar veel mensen willen niets met die bedrijven te maken hebben. Vroeger had je daar een keuze in, dan gebruikte je geen internet, of alternatieven. Maar bedrijven blijven ongereguleerd doorgaan met het verzamelen van data en beïnvloeden nu niet alleen onze virtuele levens, maar ook onze fysieke levens. Denk aan Glass van Google, een cameraatje op je hoofd dat alles registreert, waar je ook loopt. Maar ook de autonoom rijdende auto waar Google aan werkt zal uiteindelijk de fysieke wereld binnentreden.

Mensen leggen zo privacygevoelige informatie in handen van bedrijven die alleen maar uit zijn op winst. Zelfs daar is er nog sprake van een keuze. Maar als er mensen op straat lopen met Google Glasses en je gezicht wordt gescand, dan wordt je herkend, en Google weet waar je bent. Als je iemand met een Google Glass tegenkomt heb je niet de keuze om niet geregistreerd te worden.

Je kunt niet zeggen dat je dan geen Google, Facebook of überhaupt internet moet gebruiken. Ten eerste is internet een mensenrecht – recht op toegang tot informatie en vrijheid van meningsuiting – als onderdeel van de vrijheid van meningsuiting, en men heeft ook het recht op privacy. Daarnaast is het vrijwel onmogelijk om te ontkomen aan internetbedrijven. Er bestaan nauwelijks nog onafhankelijke instanties op het internet, in de fysieke wereld is dat ondenkbaar. In de bibliotheek zou worden bijgehouden welke boeken je hebt ingekeken.

Als je bedenkt dat het internet de fundering is van een stad, dan is Google de wegen en de naambordjes die het begaanbaar en navigeerbaar maken en dan is Facebook de pleintjes, cafeetjes en feestjes waar mensen samen komen. Alles wat in de fysieke wereld onafhankelijk bestaat is in de digitale wereld gecommercialiseerd en tot doel om data te genereren.

Ik denk dat er een moment komt dat voor veel mensen een kwartje valt, ze hebben er genoeg van dat hun privé-informatie de hele wereld rondgaat. De globalisering is dan zo ver gegaan dat er mensen zullen zijn die afhaken. Er is dan geen behoefte om iedere dag met iedereen op de hele wereld in contact te staan. Het nieuwige zal er vanaf zijn. Het is op een gegeven moment niet meer bijzonder om met iemand uit Nieuw Zeeland te skypen, en waarom zou je de hele tijd met elkaar chatten als je ook kunt afspreken? Het sociale leven zal zich langzamerhand weer van het internet bewegen, terug naar de fysieke wereld. Ik denk dus ook niet dat Google Glass een groot succes zal worden. Men zal zo’n bril alleen opzetten als het iets toevoegt, maar op een feestje zet je zo’n ding gewoon af. Als ik zelf iemand met een Google Glass tegenkomen zal ik deze persoon zeer waarschijnlijk mijden.

Internet blijft niet die tweede werkelijkheid die het nu is, het zal onderdeel worden van ieders leven. Op het eerste gezicht lijkt dit heel zorgwekkend. Maar ik denk dat de VN of andere politieke instituties zich in de toekomst meer zullen gaan bemoeien met het internet. Hoe meer het namelijk onderdeel is van de samenleving, hoe belangrijker het is dat iedereen daar dezelfde rechten heeft als in de echte wereld. Je moet over het internet kunnen surfen net zoals je door een stad slentert, je komt eens wat tegen, je probeert dingen uit, maar dit mag geen gevolgen hebben op wat dan ook in je verdere leven.

Meer over databesitas

Kieft, Martijn, reg. ‘Uw persoonlijke data zijn goud waard’. Tegenlicht. 28 oktober 2013.
Wijnberg, Rob. ‘Op naar de veilige, welvarende, gezellige controlestaat’. De Correspondent, 31 januari 2014.